*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی > فرزانگان 


گروه خبری: کرسی اجتهاد  | تاریخ:1395/12/10 | ساعت:١٧:٥٤ | شماره خبر:٣٨٩٤٠٠ |  


    کرسی اجتهاد (افق حوزه شماره 501)آیةالله‌العظمی‌ فاضل لنکرانی قدس‌سره

حکم توبه‏ محارب و کیفیت مجازات

  اگر محارب قبل از دستگیرى توبه کند، حد محاربه ساقط مى‏گردد؛ اما حقوق مردم مانند: قصاص به سبب قتل یا جنایت و ضمان مال باقى است؛ و اگر بعد از دستگیرى توبه کند، هیچ یک از دو حق ساقط نمى‏گردد. دلیل سقوط حد محارب در این فرض آیه‏ محاربه است که در ادامه‏ آن به‌صورت استثنا مى‏فرماید: ... 

  


درس خارج فقه/ بحث حدود / حد محارب / جلسه 4


آیةالله‌العظمی‌ فاضل لنکرانی قدس‌سره


بسماللهالرحمنالرحیم

 [مسألة 7- لو تاب المحارب قبل القدرة علیه سقط الحد دون حقوق الناس من القتل والجرح والمال، ولو تاب بعد الظفر علیه لم یسقط الحد أیضاً.] (تحریرالوسیله/2/493)

اگر محارب قبل از دستگیرى توبه کند، حد محاربه ساقط مى‏گردد؛ اما حقوق مردم مانند: قصاص به سبب قتل یا جنایت و ضمان مال باقى است؛ و اگر بعد از دستگیرى توبه کند، هیچ یک از دو حق ساقط نمى‏گردد.

دلیل سقوط حد محارب در این فرض آیه‏ محاربه است که در ادامه‏ آن بهصورت استثنا مى‏فرماید:

«إِلاَّ الَّذینَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَیْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیم؛ (مائده/34) مگر افراد محاربى که قبل از آنکه بر آنان قدرت پیدا کنید، توبه کنند. در روایت علىبن حسان این جمله را به این‏گونه تفسیر کرده است: «یعنی یتوبوا قبل أن یأخذهم الإمام» (وسایلالشیعة/28/313/ح11) یعنى قبل از آنکه امام آنان را بگیرد، توبه کرده باشند. خداوند آمرزنده مهربان است.

علاوه بر آیه‏ شریفه، در قسمتى از روایات نیز مسئله‏ توبه مطرح شده است، هرچند با وجود آیه‏ شریفه نیازى به آن روایات نیست.

حارثةبن زید در زمان امیرمؤمنان علیه‌السلام عنوان محارب پیدا کرد و پس از توبه نزد امام آمد و آن حضرت توبه‏اش را پذیرفت. (جواهرالکلام/41/581)

با توبه‏ محارب قبل از دستگیرى، حد محاربه ساقط مى‏شود؛ اما اگر مرتکب قتل یا جرح یا اخذ مال شده باشد، قصاص نفس یا عضو و ضمان مال از بین نمى‏رود، بلکه باید مال را رد کند؛ و به فرمایش صاحب جواهر قدس‌سره تا مال مردم را رد نکند، توبه محقق نشده است؛ (جواهرالکلام/41/581) همانطور که توبه‏ در باب غصب به رد مال مغصوب به مالکش است.

بنابراین، توبه در سقوط قصاص و ضمان مال نقش ندارد، بلکه با عفو یا بخشش مجنىعلیه و صاحب مال ساقط مى‏گردد.

حکم توبه‏ محارب پس از دستگیرى

آیه‏ شریفه ظهور عرفى در تأثیر نداشتن توبه پس از دستگیرى دارد، علاوه بر اینکه لازمه‏ قبول توبه، لغویت جعل حدود است؛ زیرا، هر مجرمى وقتى مى‏بیند مى‏خواهند حد را درباره‏اش اجرا کنند، توبه مى‏کند؛ و این بحث در تمام موارد حدود جارى است؛ مگر در باب زنا که به اقرار شخص ثابت شده باشد.

[کیفیة صلب المحارب‏]

[مسألة 9- یصلب المحارب حیاً، ولایجوز الإبقاء مصلوباً أکثر من ثلاثة أیام ثم ینزل، فإن کان میتاً یغسل ویکفن ویصلى علیه ویدفن، وإن کان حیاً قیل: یجهز علیه، وهو مشکل. نعم یمکن القول بجواز الصلب على نحو یموت به، وهو أیضاً لا یخلو من إشکال.] (تحریرالوسیله/2/493)

کیفیت صلب محارب‏

محارب را در حالىکه زنده است به صلیب مى‏کشند؛ اما بیش از سه روز جایز نیست بر بالاى‏ دار باقى باشد. پس از سه روز او را پایین مى‏آورند، اگر مرده است، مراسم غسل میت و تکفین و نماز و تدفین را نسبت به او انجام مى‏دهند؛ و اگر زنده باشد، برخى گفته‏اند: او را مى‏کشند؛ که این نظریه مشکل است. بله، ممکن است بگوییم: او را به‏گونه‏اى به صلیب بکشند که به سبب آن بمیرد؛ که این قول هم خالى از اشکال نیست.

طرح محل نزاع

اگر در مسأله محارب، به ترتیب قائل باشیم، روایات ترتیب، قتل و صلب را با هم مطرح کرده است. در صحیحه محمدبن مسلم مى‏فرمود: «إن شاء قتله وصلبه و إن شاء قطع یده و رجله». (وسایلالشیعة/28/307/ح1) در حقیقت، بنابر قول به ترتیب، موردى که صلب جداى از قتل باشد، نداریم؛ لذا، ممکن است گفته شود: صلب بعد از قتل چه اثرى دارد؟

پاسخ این شبهه روشن است، هر چند نسبت به مقتول اثرى ندارد؛ لیکن براى عبرت گرفتن دیگران مفید فایده است.

بنابراین، کسى که به ترتیب معتقد است، باید بگوید: «یصلب المحارب میتاً» اما بنا بر تخییر، قتل در مقابل صلب و قطع دست و پا و نفى بلد است. لذا، باید گفت: «یصلب المحارب حیاً» یعنى به دار آویختن عقوبت محارب است.

عدم جواز ابقاى مصلوب بر دار بیش از سه روز

کیفیت دار زدن مجرم در عصر ما با زمان گذشته تفاوت دارد؛ امروز، با انداختن طناب به گردن مجرم و آویزان کردن او، راه تنفس بسته مى‏شود و قتل محقق مى‏گردد؛ ولى در زمان گذشته، چوب دار وسیله‏اى براى آویزان کردن مجرم بوده است؛ او بالاى دار مى‏ماند تا از گرسنگى و تشنگى بمیرد. به همین جهت، در داستان میثم تمار خوانده‏اید که بر بالاى دار فضایل امیرمؤمنان علیه‌السلام را روایت مى‏کرد. (رجالالکشی/84) پس، ممکن است مصلوب بیش از سه روز نیز بر بالاى دار زنده بماند.

اگر محاربى را به صلیب کشیدند، خواه در این حد به ترتیب قائل باشیم یا تخییر، بیش از سه روز جایز نیست او را بر بالاى دار نگاه دارند؛ بلکه باید او را پایین بیاورند. اگر مرده است، او را تجهیز کرده و به خاک بسپارند؛ اما اگر زنده باشد، فقها در حکمش اختلاف دارند.

صاحب ریاض قدس‌سره (ریاضالمسائل/16/158)‏ مى‏فرماید: مسئله سه روز مطرح نیست، بلکه باید تا زمان حصول مرگ بر بالاى دار باقى بماند؛ هرچند ده یا پانزده روز طول بکشد.

شهید ثانى قدس‌سره (مسالکالافهام/15/16) و فاضل هندى قدس‌سره (کشفاللثام/10/ 643) مى‏گویند: پس از سه روز، مجرم از دار پایین آورده مى‏شود؛ لیکن او را با وسیله‏ دیگرى کشته و به حیاتش خاتمه مى‏دهیم.

امام راحل قدس‌سره فتواى به هر دو قول را مشکل مى‏داند؛ پس، باید به بررسى روایات بپردازیم تا ببینیم چه نتیجه‏اى از آن‏ها به دست مى‏آید.

بررسی روایات

1 محمدبن یعقوب، عن علیبن إبراهیم، عن أبیه، عن النوفلی، عن السکونی، عن أبیعبدالله علیه‌السلام أن أمیرالمؤمنین علیه‌السلام صلب رجلاً بالحیرة ثلاثة أیام ثم أنزله فی الیوم الرابع فصلى علیه ودفنه. (وسایلالشیعة/28/318/ح1)

امام صادق علیه‌السلام در این روایت معتبر فرموده است: امیرمؤمنان علیه‌السلام مردى را در حیره (منطقهای در نزدیکی نجفاشرف) سه روز به دار آویخت. سپس در روز چهارم او را پایین آورد؛ بر او نماز گذاشت و به خاکش سپرد.

2 و بهذا الإسناد أن رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم قال: لا تدعوا المصلوب بعد ثلاثة أیام حتى ینزل فیدفن. (همان/319/ح2)

در این روایت معتبر نیز امام صادق علیه‌السلام مى‏فرماید: رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم فرمود: مصلوب را بعد از سه روز بر بالاى دار رها نکنید؛ بلکه او را پایین آورده و دفن کنید.

3 قال: وقال الصادق علیه‌السلام: المصلوب ینزل عن الخشبة بعد ثلاثة أیام ویغسل ویدفن ولا یجوز صلبه أکثر من ثلاثة أیام. (همان/ح3)

این روایت از مرسلات معتبر صدوق قدس‌سره است. امام صادق علیه‌السلام فرمود: مصلوب را بعد از سه روز از دار پایین مى‏آورند، غسل مى‏دهند و دفن مى‏کنند؛ و باقى ماندنش بر دار بیش از سه روز جایز نیست.

کیفیت دلالت روایت: هر سه روایت، در مورد مصلوبى رسیده است که پس از سه روز که او را پایین مى‏آورند، مرده باشد؛ زیرا، در تمامى آن‏ها مسئله‏ دفن مطرح است.

آیا ممکن است بگوییم: «ثلاثة أیام» مربوط به مصلوبى است که یا مرده‏اش را به دار کشیده‏اند بنا بر قول به ترتیب یا زنده او را دار زده‏اند و در این سه روز جان داده است بنابر قول به تخییر بین حدود ؛ اما موردى که مصلوب پس از سه روز زنده بماند، از روایات خارج است؟ ما دلیلى نداریم که بگوییم: حد ثلاثة ایام در مورد فرد زنده‏ بالاى‏ دار پس از سه روز پیاده مى‏شود؛ از طرفى آیه‏ شریفه نیز مطلق است و مقید به سه روز نیست؛ روایات نیز در خصوص مصلوب میت رسیده است. با این بیان، فتواى صاحب ریاض قدس‌سره مستدل مى‏گردد.

اگر بگویید: غیر از صاحب ریاض قدس‌سره کسى به این مطلب فتوا نداده است، بلکه همه‏ فقها مى‏گویند: پس از سه روز باید او را پایین آورد. لذا، امام راحل قدس‌سره در تحریرالوسیله‏ فرموده است: «نعم، یمکن القول بجواز الصلب على نحو یموت به وهو أیضاً لایخلو من إشکال».

مى‏گوییم: نتیجه‏ این اشکال، لزوم پایین آوردن مصلوب زنده از بالاى دار است. اما دلیل فتواى شهید قدس‌سره که مى‏فرماید: «با چیزى به حیاتش خاتمه دهیم»، چیست؟ آیا در حدود چهارگانه‏اى که به محارب مربوط است، مردن مطرح است؟ قطع دست و پا، نفى و تبعید دو تا از این حدود است که در آن‏ها مردنى نیست؛ علاوه بر اینکه صلب نیز در مقابل قتل واقع شده و این هم شاهدى است بر عدم لزوم وقوع قتل. این فرد را باید سه روز بالاى دار نگاه داشت؛ اگر مرد، او را پایین بیاورند و به خاک بسپارند؛ و اگر زنده ماند، او را رها کنند. عقوبت دیگرى مطرح نیست.

شاهد دیگر ما در این مطلب که به ضرر صاحب ریاض قدس‌سره تمام مى‏شود، این است که فقها در حدودى که به قتل منتهى مى‏شود - مانند رجم-مى‏گویند: مجرم قبل از قتل غسل کند و پس از مرگش نیازى به غسل نیست. مرحوم محقق در شرایع‏ مى‏گوید: «ومن لایصلب إلا بعد القتل لایفتقر إلى تغسیله لأنه یقدمه أمام القتل» (شرایعالاسلام/4/ 169) بنا بر قول به ترتیب که اول محارب را مى‏کشند و سپس او را به دار مى‏زنند، نیازى به غسل میت نیست؛ زیرا، آن را قبل از کشته شدنش انجام داده است.

با توجه به این نکته که در تمام حدود منتهى به قتل جریان دارد، با مراجعه به این سه روایت، مى‏بینیم در روایت اول و دوم متعرض غسل نشده است؛ ولى در روایت سوم فرمود: «المصلوب ینزل عن الخشبة بعد ثلاثة أیام و یغسل و یدفن». بنابراین، اگر فتواى صاحب ریاض قدس‌سره صحیح بود، یعنى به مقدارى بالاى دار بماند تا بمیرد و حق نداریم او را زنده پایین بیاوریم، مجرم باید غسل میت را قبل از صلب انجام بدهد؛ زیرا، صلیب و دار مقدمه‏ قتل است. در حالى که در روایت غسل را بعد از پایین آوردن مطرح کرده است. از این بیان مى‏فهمیم صلب گاه به قتل منجر مى‏شود و گاه مصلوب زنده مى‏ماند؛ لذا، معنا ندارد غسل را مقدم بر صلب کنیم. بلکه او را به دار مى‏زنند، اگر پس از سه روز مرده بود، غسلش مى‏دهند؛ وگرنه نیازى به غسل ندارد.

از آن‏چه گفته شد، معلوم شد بیان صاحب ریاض قدس‌سره مبتلا به اشکال است. و اشکال، در گفتار شهید ثانى و صاحب کشف اللثام؟قهما؟ جدى‏تر است. لذا، امام راحل قدس‌سره فرمود: «وقیل یجهز علیه و هو مشکل». نه‏تنها دلیلى بر فتواى این دو بزرگوار نداریم، بلکه آیه بر خلافش دلالت دارد. زیرا، صلب را بهعنوان یکى از چهار حد در برابر قتل آورده است، و ظاهرش این است که صلب عقوبتى مستقل است و لازم نیست به قتل منتهى گردد؛ پس از نزول نیز دلیلى بر کشتن محارب نداریم.

بنابراین، روایت دوم و سوم به اطلاقش شامل محارب مى‏گردد. مى‏فرماید: مصلوب را بیش از سه روز بالاى دار نگاه ندارید؛ خواه محارب باشد یا غیرمحارب.

بیان مقصود از «ثلاثة أیام»

آیا مصلوب باید سه شبانه روز بالاى دار بماند یا سه روز و دو شب؟ محل نزاع در جایى است که در اول روز، مصلوب را به دار بزنند؛ مثلاً اگر صبح شنبه او را به صلیب کشیدند، آیا تا صبح روز سه‏شنبه باید بالاى دار باقى باشد یا تا غروب روز دوشنبه؟ اما در صورت تلفیق، بدون شبهه، سه شب داخل در «ثلاثة أیام» هست. لذا اگر ظهر شنبه آغاز صلب باشد، پایانش ظهر سه‏شنبه خواهد بود. این صورت مورد بحث نیست، زیرا شبهه‏اى نیست که مراد از «ثلاثه أیام» سه‏روز متوالى است نه اینکه روز به دار بیاویزند و شب پایین بیاورند.

علت طرح این مطلب، استعمال «یوم» در روایات و قرآن در هر دو معناى شبانه‏روز و روز است؛ لیکن در مقام ما مقصود شبانه‏روز است؛ زیرا، در روایت معتبره‏ سکونى آمده است: «أن أمیرالمؤمنین علیه‌السلام صلب رجلاً بالحیرة ثلاثة أیام ثم أنزله فی الیوم الرابع فصلى علیه ودفنه» پایین آوردن روز چهارم دلیل دخول شب سوم در ثلاثة ایام است؛ همان‏طور که دو شب متوسط داخل است.

با این بیان، اشکال بر شهید ثانى قدس‌سره در مسالک‏ (مسالکالافهام/15/16) روشن مى‏شود که فرمود: سه روز معتبر است نه سه شبانه‏روز و دو شب وسط به تبع داخل‏اند.

دفع توهم: شکى نیست که ابتداى سه روز از همان زمان صلب باید حساب شود نه از زمان موت؛ زیرا، بنابر قول به تخییر، محارب را زنده به دار مى‏کشند و چه‏بسا ممکن است با این صلب مرگش اتفاق نیفتد. لذا، احتمال اینکه مبدأ آویختن به دار از زمان مرگ محارب باشد، احتمال باطلى است.

تذکر: در عبارت‏ تحریرالوسیله‏ آمده است: «نعم، یمکن القول بجواز الصلب على نحو یموت به، و هو أیضاً لایخلو من إشکال». بیان شد این عبارت ناظر به کلام صاحب ریاض قدس‌سره است که مى‏فرمود: «یصلب حتى یموت». ممکن است نظر امام راحل قدس‌سره به کیفیت دار زدن در این زمان باشد که طناب را به گردن مجرم انداخته، او را به دار مى‏زنند که منتهى به مرگش مى‏شود. مؤید این مطلب جمله‏: «ویمکن القول بجواز الصلب» است؛ یعنى ایشان بحث را در جواز و عدم جواز مطرح مى‏کند؛ در حالىکه صاحب ریاض قدس‌سره به صورت وجوب آنرا مى‏فرماید.

بنابراین احتمال، عبارت «لا یخلو من إشکال» ناظر به این معنا است که در زمان نزول آیه و صدور روایات، این‏طور نبوده که صلب همیشه مستلزم موت باشد؛ لذا، چگونه مى‏توانیم کیفیت صلب را تغییر دهیم و مجرم را به کیفیتى که در این زمان متداول است دار بزنیم؟ دلیلى بر مشروعیت آن وجود ندارد.

والحمدلله ربالعالمین

تحقیق و تنظیم: حجةالاسلام داود دهقانی دولتآبادی

Normal 0 false false false EN-US X-NONE FA

 

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 





يکشنبه ٣١ تير ١٣٩٧
جستجوی وب
کانال تلگرام
کانال تلگرام