*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی > نمایش اخبار 


گروه خبری: پرس‌وجو  | تاریخ:1396/08/30 | ساعت:١٢:١٩ | شماره خبر:٣٩٥٣٠١ |  


    آیةالله‌العظمی سبحانیفقیهان اهل‌سنت خمس را فقط در غنایم جنگی واجب می‌دانند چرا فقیهان شیعه آن را توسعه داده‌اند؟

فقیهان اهل‌سنت خمس را فقط در غنایم جنگی واجب می‌دانند چرا فقیهان شیعه آن را توسعه داده‌اند؟

  پاسخ: خمس، همان‌گونه که در غنایم جنگی واجب است، در دیگر درآمدهای مشروع نیز، با شرایطی که فقها در کتاب خمس گفته‌اند، واجب و لازم است. اکنون مسئله را بر قرآن و سنت پیامبر‌ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم عرضه می‌کنیم. قرآن کریم می‌فرماید: «وَاعْلَمُوا أَنّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیء فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُربی وَالْیَتامى وَالْمَساکِینِ و ابنِ السَّبیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّهِ وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا یَوْمَ الْفُرقانِ یَوْمَ التَقَى الْجَمْعانِ وَاللّهُ عَلى کُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ».... 

  


 

 

پاسخ: خمس، همانگونه که در غنایم جنگی واجب است، در دیگر درآمدهای مشروع نیز، با شرایطی که فقها در کتاب خمس گفتهاند، واجب و لازم است. اکنون مسئله را بر قرآن و سنت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم عرضه میکنیم.

قرآن کریم میفرماید: «وَاعْلَمُوا أَنّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیء فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُربی وَالْیَتامى وَالْمَساکِینِ و ابنِ السَّبیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّهِ وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا یَوْمَ الْفُرقانِ یَوْمَ التَقَى الْجَمْعانِ وَاللّهُ عَلى کُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ». (1)

بدانید هر گونه غنیمتی که بهدست آوردید، یکپنجم آن برای خدا، پیامبر، نزدیکان، یتیمان، مسکینان و واماندگان در راه است، اگر به خدا و آنچه که بر بندهاش در روز جدایی حق از باطل و روز درگیری دو گروه نازل کرده، ایمان دارید و خداوند بر هر کاری تواناست.

آیا آیه مبارکه تنها ناظر به غنایم جنگی است، یا مدلول وسیع و گسترده دارد؟ برای پاسخ به این پرسش، باید ماده «غنم» از نظر لغت مورد بررسی قرار گیرد.

در کتابهای فقهی هرگاه که لفظ غنیمت بهکار رود، معمولاً مورد آن، غنایم جنگی است، ولی این سبب نمیشود که ما دلالت آیه را محدود به درآمدهای جنگی کنیم، بلکه اطلاق آیه که هر درآمدی را شامل است، برای ما حجت میباشد.

لغتنویسان عرب برای لفظ غنیمت، معنی وسیعی ذکر میکنند که اختصاص به غنایم جنگی ندارد. برخی را یادآور میشویم:

1. خلیلبن احمد فراهیدی (م170ه) میگوید: «هرچه را که انسان بدون رنج بهدست آورد، غنیمت است». (2)

2. ازهری میگوید: «غنم بهدست آوردن چیزی است و اغتنام، بهرهبرداری از غنیمت است». (3)

3. ابنفارس مینویسد: «غنم یک ریشه بیشتر ندارد و آن حاکی از بهدست آوردن چیزی است که از قبل صاحب آن نبوده است و بعد، در مورد غنایم جنگی به کار میرود». (4)

در اینجا به همین مقدار از گفتار بزرگان ادب اکتفا میکنیم، با ذکر این نکته که تفسیر غنیمت به مطلق «درآمد»، در اغلب لغتنامههای عربی وارد شده است. (5)

اتفاقاً قرآن این واژه را در مطلق «سود بردن» به کار میبرد، آنجا که میفرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ فَتَبَیَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنِ أَلْقى إِلَیْکُمُ السَّلام لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیاةِ الدُّنْیا فَعِنْدَ اللّهِ مَغانِمُ کَثِیرَةٌ». (6)

«ای افراد با ایمان، هنگامی که در راه خدا گام میزنید  برای جهاد سفر میکنید  تحقیق کنید. به کسی که بر شما سلام میکند نگویید مؤمن نیستی، تا بخواهید از این راه به کالاهای دنیوی دست یابید؛ زیرا نزد خداوند بهرههای فراوانی است.»

جمله «فعند الله مغانم» در این آیه، پاداشهای دنیوی و اخروی را شامل میشود، هر چند مربوط به درآمدهای جنگی نباشد، بلکه میتوان گفت مراد از آن، پاداش اخروی است، در مقابل «عَرَضَ الْحَیاةِ الدُّنیا»، «کالاهای زندگی دنیوی.»

ابنماجه در سنن خود، از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم نقل میکند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم به هنگام دریافت زکات میفرمود: «خداوندا! این زکات را برای پردازنده آن سود و غنیمت قرار ده و آن را ضرر و زیان قرار مده». (7)

احمدبن حنبل از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم نقل میکند: «سود مجالس یاد خدا، بهشت است». (8)

حضرتش ماه رمضان را چنین توصیف میکند: «غنم للجنّة» (9) «سودی برای بهشت است.»

روشنترین گواه بر اینکه آیه هر چند در مورد غنایم جنگی نازل شده است، ولی حکم آن اختصاص به مورد نزول ندارد، این است که فقهای چهار مذهب اهلسنت، در مواردی که مال بهدست آمده از غنایم جنگی نبوده است، پرداخت خمس را لازم دانسته و با آیه شریفه استدلال نمودهاند.

خمس در معادن

خمس در معادن یکی از مالیاتهای اسلامی است که اسلام آن را واجب کرده است و فقیهان حنفی برای اثبات وجوب خمس در معادن، به دو چیز استناد کردهاند:

1. آیه غنیمت (که پیشتر آن را ذکر کردیم)

2. حدیث پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم: «وفی الرِّکازِ الْخُمُسُ» (10) «در چیزهای زیر خاکی  معدن و گنج  خمس واجب است.»

بررسی کتب حدیث بیانگر آن است که جمله یاد شده در روایات متعددی از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم وارد شده است.

خمس درآمد کسب و کار

از نظر شیعه به کلیه درآمدهای کسبی یک فرد، پس از کسر هزینه سال، خمس تعلق میگیرد. البته در این مسئله شرایط دیگری لازم است و از آنجا که در این مختصر نمیتوانیم همه آنچه را که در این مسئله آمده است، نقل کنیم، لذا به نقل برخی از آنها بسنده میکنیم تا نشان دهیم قول که اینجا مجال بیان آن نیست، بلکه هدف این است که نشان دهیم قول امامیه در اینجا با روایاتی که اهلسنت از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم نقل میکنند، کاملاً موافق است.

1. هیئت اعزامی «عبدالقیس»

قبیله عبدالقیس در منطقه شرق عربستان زندگی میکردند، و امروز نیز مردم قطیف و احساء و حتی بحرین منتسب به همین قبیله میباشند. رئیس قبیله به نام عبدالقیس به حضور پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم رسید و گفت: میان ما و شما، قبایل مشرکی زندگی میکنند که اجازه نمیدهند ما، جز در ماههای حرام، به حضور شما برسیم. از شما میخواهیم آموزشهای لازم را به ما بدهید تا ما نیز آنها را به دیگران منتقل کنیم. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم فرمود: «من شما را به چهار کار فرمان میدهم: 1. ایمان به خدا، 2. برپایی نماز، 3. پرداخت زکات، 4. پرداخت خمس از مغنم». (11)

باید بررسی شود که مقصود از مغنم چیست؟ در اینجا دو احتمال وجود دارد:

الف. غنایم جنگی.

ب. درآمدهای حلال.

مسلماً احتمال نخست منفی است، زیرا هیئت عبدالقیسی آشکارا میگفتند که ما توان ملاقات با شما را جز در ماههای حرام نداریم؛ زیرا خروج ما از منطقه و عبور از میان قبایل، مایه خطر و خونریزی است. چنین مردمی چگونه میتوانستند به جنگ با دشمن بپردازند و از آنها غنیمت بگیرند؟! از این گذشته جهاد با دشمن بدون اذن پیامبر و جانشین او جایز نیست.

ممکن است تصور شود که مقصود، شبیخون زدن و غارت کردن است که این احتمال نیز صحیح نیست؛ زیرا پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم از هر نوع غارت نهی کرده و سخن ایشان در کتب حدیث وارد شده است که: «نهی النبیّ عن النهب...»؛ (12) «پیامبر از غارتگری نهی کرد.»

در این صورت جز درآمدهای حلال انسان، پس از کسر هزینهها، چیز دیگری مورد نظر نخواهد بود.

2. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم آنگاه که عمروبن حزم را به یمن اعزام کرد، فرمانی برای او نوشت که بخشی از آن چنین است: «أَمَرَهُ بِتَقْوَى اللّه فی أَمْرِهِ کُلّهِ، وَأَنْ یَأْخُذَ مِنَ الْمَغانِمِ خُمسَ اللّهِ وَما کَتَبَ عَلی الْمُؤْمِنینَ مِنَ الصَّدَقَةِ مِنَ الْعِقار عُشرُ ما سَقى البَعلَ، وَسَقَتِ السَّماءُ، وَنصفُ العُشر مِمّا سَقَى الغرب». (13)

نخست برخی از واژگان به کار رفته در فرمان را توضیح میدهیم:

الف. «العقار» به معنی زمین است و در اینجا مقصود، زمینهای کشاورزی است.

ب. «البعل» درختانی است که نیاز به آبیاری ندارند؛ زیرا ریشههای آنان از آبهای سطحی مجاور رودخانهها استفاده میکند.

ج. «الغرب» به معنی دلو بزرگ است و منظور از آن در حدیث، درختانی است که با کشیدن آب با دلو، آبیاری میشوند.

پیامبر گرامی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم در این حدیث، پس از امر به تقوا، دو نوع مالیات اسلامی را یادآور میشود:

1. خمس غنایم.

2. زکات زمین، گاهی یکدهم و گاه یکبیستم زمینی که بهوسیله باران یا آبهای مجاور سیراب میشود. بهخاطر کمتر بودن هزینه یکدهم و زمینی که با دلو و کشیدن آب از چاه آبیاری میشود، یکبیستم.

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم، عمروبن حزم را بهعنوان فرماندار یمن اعزام کرد، نه بهعنوان یک فرد نظامی که در آنجا با مشرکان جهاد کند؛ زیرا اهل یمن اسلام را پذیرفته بودند، طبعاً مقصود از جمله «وأنْ یَأخُذ مِنَ المَغانِم خُمُسَ اللّه» درآمدهای کسب حلال است.

در این مورد، عهدنامههای فراوانی از جانب پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم به شخصیتهایی که در اطراف شبه جزیره زندگی میکردند، نوشته شده و در همه آنها پرداخت خمس از غنایم وارد شده است، در حالیکه این افراد، فرماندهان نظامی و رجال جنگی نبودند، بلکه در منطقه خود رهبری و ریاست داشتند، در حالیکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم به آنها دستور میدهد که خمس درآمدها را جمع کنند و برای او بفرستند.

3. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم در ضمن عهدی، به جهینةبن زید چنین نوشت: «زیرزمین و روی آن و کف درهها و روی آنها از آن شما باشد، از چراگاههای آن استفاده کنید و از آب آنها مصرف کنید، به شرط آنکه یکپنجم از درآمد خود را بپردازید». (14)

گذشته از این، ائمه اهلبیت علیهم‌السلام  که همتای قرآن و همسنگ آن هستند، در روایات فراوانی پرداخت یکپنجم درآمدها را ضروری و واجب دانستهاند. کسانی که بر حدیث ثقلین مهر صحت نهادهاند، باید پیروی از سخن آنان را لازم و واجب بدانند.

..................................................................

پینوشتها

1 انفال/41

2 کتابالعین/4/426، ماده غنم

3 تهذیباللغة، ماده غنم

4 مقاییساللغة، ماده غنم

5 نهایة ابناثیر و قاموس فیروزآبادی، تاجالعروس زبیدی، ماده غنم مراجعه فرمایید.

6 نساء/94

7 سنن ابنماجه، کتاب زکات، باب ما یقال عند اخراج الزکاة، حدیث 1797

8 مسند احمد/2/330 و 374 و 524

9 همان/2/377

10 الفقه الإسلامی وأدلّته/2/776؛ مسند احمد/1/314؛ سنن ابنماجه/2/839، چاپ 1373

11 صحیح بخاری/4/250، باب «والله خلقکم وما تعملون» از کتاب توحید؛ صحیح مسلم/1/35 36، باب الأمر بالایمان

12 التاج الجامع للاصول/4/334، به نقل از صحیح بخاری

13 فتوح البلدان/1/81، باب یمن؛ سیره ابنهشام/4/265

14 الوثائق السیاسیة/265، شماره 157

منبع: پایگاه اطلاعرسانی آیةاللهالعظمی سبحانی

Normal 0 false false false EN-US X-NONE FA

 

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 





سه شنبه ٢١ آذر ١٣٩٦
جستجوی وب
کانال تلگرام
کانال تلگرام