*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی > نمایش اخبار 


آثار ماندگار شماره خبر: ٣٥٨٣١٧ ١١:٠٩ - 1393/11/23   عیون‌الحکم والمواعظ از واسطی (از علمای قرن ششم)آثار ماندگار شماره 409 ارسال به دوست نسخه چاپي


عیون‌الحکم والمواعظ از واسطی (از علمای قرن ششم)آثار ماندگار شماره 409

عیون‌الحکم والمواعظ از واسطی (از علمای قرن ششم)


ابوالحسن کافی‌الدین علی‌بن محمدبن ابی‌نزار الشرفیه واسطی، از علمای قرن ششم هجری؛ که در کتب علمای ما به علی‌بن محمد لیثی واسطی مشهور است، برخی هم وی را فخرالدین شناسانده‌اند. از زندگانی او برمی‌آید که واعظی برجسته بوده و در مسجد جامع واسط در جمع زیادی مناقب اهل‌بیت(ع) را می‌خوانده؛ کتاب مناقب ابن‌مغازلی از کتاب‌هایی است که وی در مسجد بر مردم خوانده است.

ابوالحسن کافیالدین علیبن محمدبن ابینزار الشرفیه واسطی، از علمای قرن ششم هجری؛ که در کتب علمای ما به علیبن محمد لیثی واسطی مشهور است، برخی هم وی را فخرالدین شناساندهاند.

از زندگانی او برمیآید که واعظی برجسته بوده و در مسجد جامع واسط در جمع زیادی مناقب اهلبیت(ع) را میخوانده؛ کتاب مناقب ابنمغازلی از کتابهایی است که وی در مسجد بر مردم خوانده است.

از مشایخ وی شیخ رشیدالدین ابیالفضل شاذانبن جبرئیل قمی است؛ و یحییبن حمیده و علاءالدین حسینبن علیبن مهدی حسینی سبزواری از راویان و شاگردان او هستند.

شعر نیز میسروده که ابنالفوطی در مجمعالآداب ضمن معرفی وی، برخی از اشعار او را هم نقل کرده است.

اطلاعاتی هرچند اندک از وی را میتوان در کتب زیر یافت:

مجمعالآداب (3/2۵9، ش22۴9)؛ بحارالأنوار (1/3۴؛ 73/108؛ 77/۴23؛ 78/36)؛ ریاضالعلماء (۴/186)؛ الذریعه (1۵/380)؛ الانوارالساطعة فی مائةالسابعة (113)؛ مستدرکات أعیانالشیعه (2/17۴)؛ معجمالمؤلفین (7/202).

نیز بنگرید: ابنالشّرفیّه و کتاب عیونالحکم والمواعظ، حسن انصاری قمی، مجله کتاب ماه دین- شماره یازدهم، ش مسلسل 3۵، سال سوم، 31 شهریور 1379.

عیونالحکم والمواعظ

بلاغت و شیوایی خطبهها و کلمات امیرالمؤمنین(ع) موجب شده است که از همان عصر حضرت(ع)، سخنشناسان و نویسندگان به جمع و روایت سخنان امام علی(ع)، دست یازند؛ ظاهراً نخستین شخصی که خطبههای امام(ع) را جمع کرد حارث اعور (م 6۵ق) است. پس از او نام برجستگانی همچون زیدبن وهب جهنی (م 96ق)، ابومخنف لوط (م 1۵7ق)، ابومنذر هشامبن محمد کلبی (م 20۴ق) و... به چشم میخورد که کتابی در خطب و کلمات امام(ع) داشتهاند. محققین بنیاد بعثت در مقدمه تحقیق بر کتاب عیونالحکم، 2۴ تن از علمایی را که پیش از واسطی، چنین اثری را تدوین کردهاند، شناساندهاند.

عیونالحکم واسطی شباهت بسیاری به غررالحکم آمِدی دارد.

این کتاب شامل 13628 حکمت از سخنان امیرالمؤمنین(ع) است که در سی فصل تدوین شده؛ اما آنچه امروزه از این کتاب در دسترس میباشد، 29 باب از سخنان امیرالمؤمنین(ع) است و باب سیام در نسخههای خطی موجود، نیست؛ ظاهراً باب سیام آن حکمتهایی از دیگر ائمه معصوم(ع) نقل کرده بوده که علامه مجلسی برخی از آنها را در بحارالأنوار نقل کرده است.

نویسنده در مقدمه، کتابش را «عیونالحکم والمواعظ و ذخیرةالمتعظ والواعظ» نام نهاده و انگیزه خود را چنین شرح داده است:

«آنچه مرا واداشت تا سخنان حکمت امیرالمؤمنین(ع) را در کتابی جمع کنم، این بود که شنیدم جاحظ از اینکه یکصد سخن نغز آنحضرت را جمع کرده، به خود میبالیده است».

وی از اینکه جاحظ به اندکی از آنهمه راضی شده، اظهار شگفتی کرده است. سپس مینویسد:

«برخود لازم دیدم که شماری از جملات گرانسنگ و مهم امام(ع) را گردآورم...؛ گزینش من، در برگیرنده آن دسته از سخنان بلیغ، موعظهها، آداب، دعاها، اوامر و نواهی آنحضرت(ع) است که اندیشه سخنسنجان و زبان نغزگویان از هماوردی با آنها عاجز است... هدفم از گردآوری این مجموعه، آن است که رهنمونی باشد برای نجات پایبندان به تکلیف و چراغی باشد فرا راه جویندگان هدایت...».

ساختار کتاب الفبایی است و احادیث بر اساس حرف اول در ابواب مختلف کتاب جایگزین شدهاند؛ هر بخش شامل فصول مختلف است و تعداد حکمتها در ابتدای هر فصل بیان شده است. هر فصلی دارای عنوانی است که نشان از حُسن سلیقه نویسنده دارد.

بهعنوان نمونه بخش اول که بر اساس حرف الف است شامل نوزده فصل میباشد که هر فصل دارای عناوینی همچون «فی حرفالألف بلفظ أربعة»، «فی حرفالألف بلفظالأمر فی خطابالمفرد»، «فی حرفالألف بلفظالأمر فی خطابالجمع»، «فی حرفالألف بلفظ إیّاک للتحذیر» و... است.

منابع عیونالحکم والمواعظ

واسطی در مقدمه خود، برخی از مصادر خود را بدین ترتیب نام برده است:

نهجالبلاغه سیدرضی ۴06ق)، آنچه از سخنان امیرالمؤمنین جاحظ جمع کرده (م 2۵۵ق)، دستور معالمالحکم و مأثور مکارمالشیم از ابوعبدالله محمدبن سلامه ۴۵۴ق)، غررالحکم و دررالکلم از آمِدی ۵10 یا ۵۵0ق)، المناقب خوارزمی ۵68ق)، منثورالحکم (ظاهراً از ابنجوزی متوفای ۵97ق)، الفرائد والقلائد اسفراینی ۴88ق)، الخصال شیخ صدوق (م 381ق).

و افزوده است که برشماری تمام مصادر مورد استفاده و ذکر اسناد احادیث، طولانی و موجب ملال خواننده میشود.

تلخیص عیونالحکم والمواعظ

کتاب به قلم احمدبن محمدبن خلف با عنوان «المحکمالمنتخب من عیونالحکم» خلاصه شده که نسخهای از آن در مکتبه جامعه قرویین فاس موجود است که تاریخ کتابت 11۵2 دارد.

چاپهای عیونالحکم

1- چاپ ضمن ناسخالتواریخ میرزا محمدتقی کاشانی مشهور به سپهر، 1396ق، تهران؛

مرحوم سپهر کتابهای مختلفی در کتابش نقل کرده است؛ از جمله بخش زیادی از کتاب عیونالحکم را بدون اشاره به نام کتاب عیونالحکم.

این بخش از عیون در جلد پنجم (2۵9-386) و ششم (2-۵29) ناسخالتواریخ قرار گرفته است.

2- تحقیق حسین حسینی بیرجندی، دارالحدیث، 1376ش، قم.

3- تحقیق مؤسسه بعثت قم، بنیاد بعثت، 1۴32ق، تهران. از ویژگیهای این چاپ میتوان موارد زیر را برشمرد:

الف) مقدمهای مفصل در معرفی نویسنده کتاب عیونالحکم والمواعظ؛

ب) معرفی 2۴ عنوان از کتابهایی که پیش از واسطی در خطب و کلمات حکمت امیرالمؤمنین(ع) نگاشته شدهاند؛

ج) استدراک باب سیام کتاب بر اساس نقل علامه مجلسی در بحارالأنوار؛ چرا که این بخش در نسخههای متأخر از علامه مجلسی نیست؛ این ملحقات افزون بر بیست صفحه از کتاب را شامل است.

د) تخریج مصادر احادیث، و شمارهگذاری جملات عیونالحکم بر اساس غررالحکم آمدی در پایان هر مجلد.

ه) فهرستی الفبایی از تمام احادیث نقل شده، در پایان هر جلد.

و) احادیث در دو ستون و همه اعرابگذاری شدهاند؛

ز) استفاده از سه نسخه خطی زیر:

1- نسخه کتابخانه آیةاللهالعظمی مرعشی نجفی، قم، شماره ۴۴۴0، کتابت علیبن یوسف قدسی، به سال 892ق؛

2- نسخه کتابخانه آستان قدس رضوی، شماره 6821، کتابت میرشریف به سال 1027ق؛

3- نسخه کتابخانه مجلس شورای اسلامی، شماره 1279، به تاریخ 1071ق؛

ح) عدم توجه به نسخه چاپی ناسخالتواریخ.

میتوان به ویژگیهای چاپ بنیاد بعثت، فونت و کاغذ چشمنواز و حجم خوشدست کتاب را نیز اضافه کرد.

منابع: مقدمه چاپ بنیاد بعثت؛ «نقدی بر عیونالحکم والمواعظ و ذخیرةالمتعظ والواعظ» نوشته محمدکاظم عبداللهی (مجله نهجالبلاغه، شماره اول)

تنظیم: عباسعلی مردی


خروج