*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی > نمایش اخبار 


آثار ماندگار, خبر شماره خبر: ١١٤٢١٨ ١٠:٠٥ - 1389/08/13   آثار ماندگارآثار ماندگار شماره 287 ارسال به دوست نسخه چاپي


آثار ماندگارآثار ماندگار شماره 287

العین از خلیل بن احمد فراهیدى (100- 175 )


ابو عبدالرحمان خلیل بن احمد بن عمرو بن تمیم فراهیدى ازدى بصرى اولین کسى است که کتابى در لغت نگاشت. پدرش نخستین کسى است که پس از رسول خدا صلى‌اللّه‌علیه‌وآله به نام احمد خوانده شد.


برخى او را ایرانى مى‌دانند. خلیل، دانشمندى فروتن، پارسا، پاکدامن و فاضلى نیکوکار و خردمندى دانا و با وقار و پیشواى نحو و مخترع علم عروض بود. در کتب شیعه احادیثى از امام صادق علیه‌السلام به نقل خلیل آمده است. علامه حلى او را امامى مذهب و در فن ادب برترین افراد عصرش مى‌شمارد.
 گفته‌اند به اندکى از دنیا قناعت کرده بود و با زندگى پرمشقت، سازگار بود. دنیا گریزى او باعث شده که شخصى چون سفیان صوفى درباره او بگوید: هر کس مى‌خواهد به مردى که از طلا و مشک آفریده شده بنگرد، به خلیل بن احمد نگاه کند. از آثار رنگین و گفتار نمکین خلیل، جملات زیر است:   ‌
دانش، در صورتى بخشى از خود را در اختیار تو خواهد گذاشت که تو همه وجود خود را در اختیار او قرار دهى؛ و هرگاه چنین شد مقام ارجمندى پیدا خواهى کرد.
بهترین اوقات صفاى ذهن آدمى و هوشمندى، هنگام سحر است.   ‌
از خلیل پرسیدند دلیل آنکه على امام الکل فى الکل است چیست؟ گفت: آن است که همه به او نیازمندند و او از همه بى‌نیاز است.   ‌
از او درباره امیرالمؤمنین علیه‌السلام پرسیدند، گفت: چه بگویم درباره بزرگوارى که دوستان، فضائل و امتیازات او را از ترس دشمنان پوشیده داشتند و دشمنان، از حسادت، مقامات او را مخفى نمودند، در عین حال فضایل او باختر و خاور جهان را پر کرد.
از آثار اوست: النغم در موسیقى؛ الجمل؛ کتابى در امامت؛ العین در لغت.   ‌
العین
کتاب العین اولین کتاب مدون در لغت است که به ما رسیده است. از آنجا که این کتاب در قرن دوم تألیف شده براى یافتن معانى و اصطلاحات احادیث و اخبار عصر امام صادق علیه‌السلام بسیار راهگشاست. کتاب با مقدمه‌اى در چگونگى الفاظ عرب و تقسیم‌بندى حروف بر اساس مخرج تلفظ و این‌که ابتدا به الف ساکن ممکن نیست، آغاز مى‌شود.
 در این مقدمه، دلایل حصر لغت عرب در ثنائى، ثلاثى، رباعى و خماسى بیان شده و براى هر کدام مثالهایى ذکر شده است. درباره الف تأکید مى‌کند که این حرف، تکیه بسیارى از حروف در کلمات است.
آنگاه مخارج حروف بازگو شده و توضیح مفصلى درباره هر کدام آمده است.
در پایان مقدمه بیان مى‌کند که از آنجا که مخرج حرف «ع» دورترین است کتاب را از آن شروع مى‌کند. به هنگام بیان معانى واژه‌ها ابتدا از دو حرفى مضاعف شروع مى‌کند و سپس سه حرفى و سه حرفى معتل و لفیف را آورده و پس از آن چهار حرفى و پنج حرفى را بیان مى‌کند.
 درباره نام کتاب مطلبى در مقدمه نیامده؛ اما در کتب کهن این کتاب را با نام العین شناسانده‌اند.
 در وجه تسمیه آن گفته شده است که یا به دلیل این‌که با حرف عین شروع شده یا از آنجا که نیمى از واژگان موجود کتاب داراى حرف عین هستند بدان نام خوانده شده است.
 بعد از کتاب العین، کتابهاى بسیارى در لغت نوشته شده‌اند که همه با توجه به این کتاب و استفاده از آن نوشته شده‌اند، از آن میان مى‌توان به التهذیب ازهرى، المحکم ابن سیده، الصحاح جوهرى، جمهرة اللغة ابن درید و معجم مقاییس اللغة احمد بن فارس اشاره کرد.
کتاب العین به ریشه کلمات توجه کرده و کلمات معتل به اصل خود برگردانده شده‌اند. العین شامل حدود دو هزار ریشه لغت رایج در قرن دوم هجرى است. این کتاب از مآخذ بحارالانوار است و علامه مجلسى از آن نقل کرده و بر آن استناد نموده است.   ‌
نقد و استدراک
از آنجا که کتاب العین اثرى مهم و در نوع خود جدید بوده است از دیر باز، علماى ادب را متوجه خود ساخته و گروهى به نقد یا استدراک و یا تقلید از آن برخاسته‌اند. از جمله کتبى که در این موضوعات نوشته شده، کتاب‌هاى ذیل است:
 1- المدخل (على کتاب العین) ، ابوالحسن نضربن شمیل (د 204ق) ؛   ‌
2- استدراک بر کتاب العین، ابوطالب مفضل بن سلمة بن عاصم کوفى (د حدود 250ق) ؛
3 ‌- استدراک ابوبکر محمد بن حسن بن درید (د 321ق) ؛   ‌
4- فائت العین، ابوعمرو محمد بن عبدالواحد (د 344ق) ؛   ‌
5 - نقض العین، ابومحمد عبداللّه بن جعفر بن درستویه (347ق) ؛
 6 ‌- تکملة لکتاب العین، احمد بن محمد خارزنجى (د 348ق) ؛   ‌
7 ‌- استدراک الغلط الواقع فى کتاب العین، ابوبکر محمد بن حسن بن عبداللّه زبیدى (د حدود 379ق)؛ این کتاب با مقدمه عبدالعلى الودغیرى و صلاح مهدى الفرطوسى در دارالبعث دمشق به سال 1424ق / 2003م چاپ شده است.
 8- مختصر کتاب العین، محمد بن عبداللّه اسکافى خطیب (د 420 یا 421ق) ؛ این کتاب به تحقیق هادى حسن حمودى، وزاره التراث القومى و الثقافه، 1377ق / 1998م، عمان چاپ شده است.   ‌
9- فتح العین، ابوغالب سهام بن غالب معروف به ابن تبانى (د 436ق.)   ‌
10- اصالة علم الأصوات عند الخلیل من خلال مقدمة کتاب العین، احمدمحمد قدور، دارالفکر، 1998م دمشق- بیروت.
 11- المنتخب الفصیح من کتاب العین، تحقیق و اختیار عبدالحمید هنداوى، دار ثقافیه،1383ق / 2004م، قاهره.   ‌
چاپ‌هاى العین
1 ‌-تحقیق، الدکتور مهدى المخزومى، الدکتور ابراهیم السامرائى، دار الرشید، بى‌تا. این چاپ بارها افست شده و توسط ناشران مختلف چاپ شده است.
2- چاپ اسوه به کوشش اسعد طیب به سال 1414ق. بر اساس چاپ پیش گفته است و مقدمه مهدى مخزومى و ابراهیم سامرائى در این کتاب حفظ شده است.
 در این چاپ که در سه جلد است، ترتیب اصلى کتاب العین به هم خورده است. اگرچه واژه‌ها آسان یابند، اما فواید دیگر کتاب از بین رفته است. بهتر بود کتاب به همان ترتیبى که تألیف شده، چاپ و فهرست واژگان براى یافتن سهل و آسان به کتاب افزوده مى‌شد.   ‌
 3- تحقیق محمد حسن بکائى، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین، 1414ق، قم.   ‌
منابع:
روضات الجنات میرسید محمدباقر خوانسارى؛ از دیروز تا امروز (مجموعه مقاله‌ها و سفرنامه‌هاى سیدجعفر شهیدى) ؛ سایت  زخ.چخد‌
تهیه و تنظیم: عباسعلى مردى
 


انتهای پیام


خروج