*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی > نمایش اخبار 


آثار ماندگار, خبر شماره خبر: ١١٢٠٧١ ١٠:٠٥ - 1389/01/08   آثار ماندگارآثار ماندگار شماره 263 ارسال به دوست نسخه چاپي


آثار ماندگارآثار ماندگار شماره 263

تفسیر قمى منسوب به على بن ابراهیم


افق حوزه با هدف آشنایى بیش‌از‌پیش خوانندگان محترم، به‌ویژه طلاب و فضلاى جوان با میراث ارزشمند علمى تاریخ شیعه، در هر شماره، به معرفى اجمالى یکى از آثار گران‌سنگ علماى گذشته مى‌پردازد. انعکاس پیشنهاد‌ها و انتقادات سازنده خوانندگان ارجمند، موجب امتنان وافر و راه‌گشاى خادمان حوزه در این هفته‌نامه، در جهت ایفاى بهتر از پیش رسالت اطلاع‌رسانى خود خواهد بود.

تفسیر قمى منسوب به على بن ابراهیم

على بن ابراهیم بن هاشم قمى از اصحاب امام هادى علیه‌السلام و از علماى جلیل‌القدر شیعه و در حدیث، مورد اطمینان است. کلینى احادیث بسیارى (بیش از سه هزار و هفتصد روایت) از او در کافى نقل کرده است. سه فرزند پسر به نام‌هاى ابراهیم، احمد و محمد داشته که دو نفر اخیر، از اساتید شیخ صدوق بوده‌اند. از میان آثار مستقلش الناسخ و المنسوخ، قرب الاسناد، الشرایع، التوحید والشرک، فضائل امیرالمؤمنین(ع)، المغازى و الانباء و تنها بخشى از تفسیرش به‌جاى مانده که چون مطالب کتاب مأخوذ از روایات است، جزو کتب حدیثى و تفاسیر مأثور شمرده شده است.

تفسیر قمى

به دلایل ذیل، تمام تفسیر موجود، از على بن ابراهیم قمى نیست‌:‌

نخستین‌بار حسن بن سلیمان حِلّى (م 784) منقولاتى از تفسیر قمى ـ آن‌چه اکنون با عنوان تفسیر على بن ابراهیم در دست است ـ دیده و سپس در کتب متأخر، روایات آن نقل شده است.

افزون بر آن، این تفسیر از معاصران على بن ابراهیم، روایاتِ بسیار دارد و حتى احادیثى از محدّثان متأخر از وى در این کتاب است.

از سوى دیگر، در این کتاب در مواردى بسیار از مشایخ مهم على بن ابراهیم با واسطه معاصران على بن ابراهیم، نقل شده، یا از ابراهیم بن هاشم (پدر و استاد اصلى قمى)، با دو واسطه روایت شده است.

این قرائن و قرائن متعدد دیگر نشان مى‌دهد که تمامى تفسیر موجود از على بن ابراهیم نیست. شیخ آقابزرگ تهرانى، نخستین کسى است که درباره عدم صحت انتساب تمام تفسیر موجود به قمى، سخن گفته و بر این باور است که ابوالفضل عباس بن محمد بن قاسم، از نوادگان امام کاظم علیه‌السلام (شاگرد قمى که نامش در آغاز تفسیر آمده) روایات تفسیر ابوالجارود، و دیگران را از اواسط جلد اول تفسیر در آن وارد کرده است، اما او هم از مشایخ مؤلف کتاب است و نام وى، علاوه بر آغاز کتاب، در میان نام راویان دیگر نیز ذکر شده است. نیز در کتاب تأویل الآیات از تفسیر قمى، مطالب بسیارى نقل شده که اصلاً در این تفسیر نیست.

بنابراین تفسیر موجود نه در بردارنده تمام تفسیر قمى، و نه تمام منقولاتِ آن از وى است، بلکه کتابى است از مؤلفى دیگر که بیش از همه از تفسیر على بن ابراهیم بهره گرفته و در آن، از طریق بیش از بیست راوى، روایات بسیارى از کتب و مصادر دیگر، از جمله نوادر احمد بن محمد بن عیسى، محاسن برقى، تفسیر فرات کوفى، تفسیر قرآن ابوحمزه ثمالى و... آورده است.

حضرت آیة‌اللّه سید موسى شبیرى زنجانى، با توجه به این‌که اغلب راویانِ بخش دوم تفسیر، از استادان على بن حاتِم قزوینى (زنده در 350) بوده‌اند، مؤلف کتاب را على بن حاتم مى‌شناسد. این احتمال وجود دارد که على بن ابراهیم ـ که در اواسط عمر نابینا شده بود، مطالب تفسیرى را براى شاگردان خود گفته و آنان آن‌ها را نوشته و تنظیم کرده باشند.

بنابراین، تفسیر قمى در اصل نسخه‌هاى مختلف داشته است. کتاب از تفاسیر تأویلى شمرده شده، و بسیارى از آیات به فضایل اهل‌بیت علیهم‌السلام یا مثالب دشمنانشان تفسیر شده است. شأن نزول آیات به تفصیل بیان گردیده و قصص انبیا و وقایع زمان پیامبر اکرم صلى‌اللّه‌علیه‌و‌آله و مباحث فقهى، حجم گسترده‌اى از کتاب را تشکیل داده است. گاهى معانى مختلف واژه‌هاى مشترک در قرآن ذکر شده و از آیات دیگر و روایات و اشعار شاعران بر تفسیر یک آیه دلیل اقامه شده، و گاه به نظر عامه اشاره شده است.

در مقدمه، که با رساله‌اى به نام محکم و متشابه منسوب به سیدمرتضى علم‌الهدى قدس‌سره شباهت‌هاى بسیارى دارد، مباحث کلى علوم قرآنى در حدود پنجاه عنوان به نقل از على بن ابراهیم تقسیم‌بندى شده، سپس با ذکر آیه یا آیه‌هایى به توضیح این عناوین پرداخته شده است.

مؤلف از تحریف قرآن سخن گفته است

وى از آیات قرآن براى رد مذاهب مختلف غیراسلامى، مانند بت‌پرستان، زنادقه، دهریه و برخى از فرق اسلامى، مانند معتزله، قدَریه و نیز دیدگاه‌هاى نادرست دیگر استفاده مى‌کند و با آوردن روایاتى اجمالاً به مذهب «امرٌ بین امرین» اشاره مى‌نماید.

روش تفسیر قرآن به قرآن، با دیدگاهى تأویلى، در مواضع بسیارى از تفسیر دیده مى‌شود. نیز در این تفسیر، واژه‌هاى فارسى یا معرّب کنادیج (جمع کندو)، انابیر (جمع انبار)، فولاذ و مادیانه مشاهده مى‌شود که مى‌تواند نشانه غیر عرب بودن مؤلف کتاب باشد.

چاپ‌هاى تفسیر قمى

1. چاپ دارالسرور بیروت (به سال 1411ق) به تصحیح سید طیب جزائرى؛

2. چاپ سنگى تهران (1313ق)؛

3. چاپ سنگى تبریز (1315ق)؛

4. چاپ نجف (به سال 1386ق) به تصحیح سید طیب جزائرى؛

5. چاپ دارالکتاب قم (1404ق) افست از چاپ نجف.

ترجمه تفسیر قمى:

این کتاب به همت انتشارات بنى‌الزهرا سلام‌اللّه‌علیها با ترجمه جابر رضوانى در 5 جلد منتشر شده است.

منابع:

دانشنامه جهان اسلام، مقاله تفسیر قمى از سید محمدجواد شبیرى؛

فرهنگ کتب حدیثى شیعه، سید محمود مدنى بجستانى.

تهیه و تنظیم: عباسعلى مردى


انتهای پیام


خروج