*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی >  ویژه‌نامه‌ها > اربعین 2 


گروه خبری: اربعین 2  | تاریخ:1397/08/15 | ساعت:١٣:٤٦ | شماره خبر:٤٠٣٦٥٥ |  


    مروری بر آیین‌ها و گونه‌های عزاداری سیدالشهداء از آغاز تاکنون

مروری بر آیین‌ها و گونه‌های عزاداری سیدالشهداء از آغاز تاکنون

  واقعه شهادت امام حسین‌ علیه السلام و یاران باوفایش در فرهنگ و باورهای دینی ما، عظیم‌ترین آیین‌های سوگواری و ماتم به‌حساب می‌آید، زیرا در این واقعه جانگداز بزرگ‌ترین ظلم و ستم جهان در مورد خاندان گرامی پیامبر اکرم‌ صلی الله علیه و آله و سلم انجام گرفته است. به مناسبت اربعین سالار شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین‌ علیه السلام، حجت‌الاسلام والمسلمین رسول رضوی از محققان و پژوهشگران حوزه و ضو هیئت علمی دانشگاه علوم حدیث در گفت‌وگویی، شیوه‌ها و گونه‌های عزاداری حضرت اباعبدالله الحسین‌ علیه السلام را تبیین نموده‌اند که در ادامه خدمتتان تقدیم می‌گردد... 

  


واقعه شهادت امام حسین علیه السلام و یاران باوفایش در فرهنگ و باورهای دینی ما، عظیمترین آیینهای سوگواری و ماتم بهحساب میآید، زیرا در این واقعه جانگداز بزرگترین ظلم و ستم جهان در مورد خاندان گرامی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم انجام گرفته است.

به مناسبت اربعین سالار شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام، حجتالاسلام والمسلمین رسول رضوی از محققان و پژوهشگران حوزه و ضو هیئت علمی دانشگاه علوم حدیث در گفتوگویی، شیوهها و گونههای عزاداری حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام را تبیین نمودهاند که در ادامه خدمتتان تقدیم میگردد.

نخستین عزاداری رسمی و دسته جمعی شهادت سیدالشهداء علیه السلام از سوی چه کسانی اتفاق افتاد؟

بهدنبال جابر، توابین هستند که عزاداری امام حسین علیه السلام را دامن زدند و توابین بزرگترین و اولین عزاداری دسته جمعی در کربلا را برقرار نمودند، آنها جمعیت بزرگ آماده جنگ بودند که به سوی سرزمین «ورده» حرکت کرده بودند و قبلاز اینکه به محل جنگ برسند به کربلا میروند و عزاداری میکنند.

اول آنها متوجه زیارت حضرت امام حسین علیه السلام شدند و چون به صحراى کربلا رسیدند چند فرسخ به قتلگاه سرها را تمام برهنه کردند، نوحه و فریاد و زارى برداشتند و جامه‏ها پاره کردند و نوحه‏ها سرودند واحسیناه، واحسیناه گفتند و چون بر سر قبر مبارک آن حضرت حاضر شدند گریه‏ها کردند «و نوحه‏ها سرودند» و خاک بر سر کردند. گفتند: اى پسر رسول خدا! اى بهترین خلایق! اى وصى على مرتضى! اى شهید غریب! اى حزین کئیب! اى لب تشنه آب فرات! اى آغشته در خاک و خون! وقت حیات، ما در نصرت تو تقصیر کردیم و در بیعت تو غدر نمودیم و تو را به دشمنان کافر بى‏رحم وا گذاشتیم و پرچم نصرت تو بر نیفراشتیم. اکنون از آن گناه بزرگ پشیمان شده و امید داریم که ما را پیش جد خود شفاعت فرمایى و از گناه و خطاى ما درگذرى. بدین موجب سه شبانه روز متصل گریه و فریاد کردند. بعد از آن ساز و برگ جنگ آماده کردند و متوجه شام شدن (عاشوراشناسى/ص355)؛ و این خودش تأثیرگذار بوده است و اگر دقت کنیم میبینیم که نوع عزاداری ایشان بهصورت مرثیهخوانی بوده است و این عزاداری همان مرثیهخوانی است که اصولاً برخی شعر و سخنان حزنانگیز میگفتند و دیگران گریه میکردند پس در ابتدا نوع عزاداریها مرثیهخوانی بوده است.

شیوه عزاداری از نگاه تاریخی و سیره اهلبیت علیهم السلام و آیینهایی که وجود داشته چگونه بود؟

اگر از بعد تاریخی به این مسئله نگاه کنیم، شیوههای مختلفی در عزاداری مشاهده میشود و آیینهای مختلفی در عزاداری وجود داشته است، اولین کسانی که برای حضرت سیدالشهدا عزاداری کردند، اهلبیت علیهم السلام میباشند از باب نمونه، زمانی که امام زینالعابدین علیه السلام و حضرت زینب کبری علیها السلام و کسانی که در واقعه کربلا حضور داشتند بر جنازهها میگذرند مرثیه خود را با این مطلع شروع میکنند: «وا محمداه صلى علیک ملیک السماء هذا حسین مرمل بالدماء مقطع الأعضاء و بناتک سبایا إلى الله المشتکى و إلى محمد المصطفى و إلى علی المرتضى و إلى حمزة سید الشهداء وا محمداه هذا حسین بالعراء یسفی علیه الصبا قتیل أولاد البغایا یا حزناه یا کرباه الیوم مات جدی رسول الله یا أصحاب محمداه هؤلاء ذریة المصطفى یساقون سوق السبایا»؛ (بحارالأنوار/ج‏45/ص59) اى جد بزرگوار صلوات پادشاه آسمان بر تو باد. این حسین تو میباشد که آغشته به خونها است. اعضایش قطعه قطعه شده است و دختران تو اسیر شده‏اند، شکایت کردن بهخدا و محمد مصطفى و على مرتضى و حمزه سیدالشهداء وظیفه ما است. وا محمداه این حسین تو میباشد که عریان است و باد صبا بر جسدش میوزد و قتیل زنازادگان شده است. آه از حزن و غم و اندوه من! امروز جدم پیغمبر خدا از دنیا رفته، اى اصحاب محمد! اینان فرزندان مصطفى هستند که نظیر اسیران، رانده میشوند.

و با این تعابیر زیبا عمق فاجعه را تشریح میکنند لذا زینب علیها السلام هم از مرثیه سرایان میباشد، میگویند امالسلمه همسر پیامبر اولین کسی بود که بعد از شنیدن خبر شهادت سیدالشهداء علیه السلام در مدینه عزاداری کرد و مردم را به شیون و زاری واداشت. «یعقوبى» مى‏نویسد: اولین ناله‏اى که بر شهادت حسینبن على علیه السلام در مدینةالنبى شنیده شده از «ام سلمه» همسر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بود. او گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «جبرئیل به من خبر داد که امتم فرزندم حسین را خواهند کشت» و مقدارى خاک به من داد و فرمود: این خاک را نگهدار، هنگامى که آن خون‏آلود شد بدان حسین من به شهادت رسیده است. (تاریخ الیعقوبى، احمدبن ابىیعقوب/ج2/ص224؛ تهذیبالتهذیب/ج2/ص347)

آیا از سوی ائمه علیهم السلام بر مرثیهخوانی تأییدی رسیده است؟

در بین سائر ائمه علیهم السلام هم این شیوه مرسوم بوده است از باب نمونه ابوهارون مکفوف روایت کرده است: که امام صادق علیه السلام به من فرمود: ای اباهارون! در مرثیه امام حسین علیه السلام شعری برای من بخوان، وقتی من شروع کردم به خواندن، حضرت فرمود: نه، آنطوری که (در محافل خود) میخوانید، بخوان! یعنی با آهنگ محزون و رقتآور. پس من این شعر را برای او خواندم:

بر قبر حسین گذر کن ٭٭٭ و به استخوانهای پاکش بگو.

«أَبِیهارُونَ الْمَکْفُوفِ قَالَ قَالَ لِی أَبُوعَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَا أَبَاهارُونَ أَنْشِدْنِی فِی الْحُسَیْنِ ع فَأَنْشَدْتُهُ فَقَالَ أَنْشِدْنِی کَمَا تُنْشِدُونَ یَعْنِی بِالرِّقَّةِ قَالَ فَأَنْشَدْتُهُ

امْرُرْ عَلَى جَدَثِ الْحُسَیْنِ ٭٭٭ فَقُلْ لِأَعْظُمِهِ الزَّکِیَّهْ‏

قَالَ فَبَکَى ثُمَّ قَالَ زِدْنِی فَأَنْشَدْتُهُ الْقَصِیدَةَ الْأُخْرَى قَالَ فَبَکَى فَسَمِعْتُ بُکَاءً مِنْ خَلْفِ السِّتْرِ فَلَمَّا فَرَغْتُ قَالَ یَا أَبَاهارُونَ مَنْ أَنْشَدَ فِی الْحُسَیْنِ شِعْراً فَبَکَى وَ أَبْکَى عَشَرَةً کُتِبَتْ لَهُمُ الْجَنَّةُ وَ مَنْ أَنْشَدَ فِی الْحُسَیْنِ شِعْراً فَبَکَى وَ أَبْکَى خَمْسَةً کُتِبَتْ لَهُمُ الْجَنَّةُ وَ مَنْ أَنْشَدَ فِی الْحُسَیْنِ شِعْراً فَبَکَى وَ أَبْکَى وَاحِداً کُتِبَتْ لَهُمَا الْجَنَّةُ وَ مَنْ ذُکِرَ الْحُسَیْنُ عِنْدَهُ فَخَرَجَ مِنْ عَیْنِهِ مِنَ الدَّمْعِ مِقْدَارُ جَنَاحِ ذُبَابٍ کَانَ ثَوَابُهُ عَلَى اللَّهِ وَ لَمْ یَرْضَ لَهُ بِدُونِ الْجَنَّةِ؛ اباهارون میگوید که: حضرت گریه کرد و فرمود: باز بخوان! و من قصیده دیگری را خواندم و حضرت گریه کرد و از پشت پرده صدای گریه (زنان) را شنیدم وقتی فارغ شدم فرمود: ای اباهارون! هر کس شعری برای حسین بخواند و بگرید و ده تن را بگریاند، بهشت برای آنها ثبت خواهد شد؛ و هر کس برای حسین علیه السلام شعری بخواند و خود بگرید و پنج نفر را بگریاند، بهشت برای آنها ثبت خواهد شد؛ و هر کس برای حسین علیه السلام شعری بخواند و یک نفر را بگریاند، بهشت برای آنها ثبت خواهد شد. و هر کس در نزد او یادی از حسین شود و به اندازه بال مگسی اشک از چشمانش بیرون بیاید، ثوابش با خدا است و خداوند در پاداش او به کمتر از بهشت راضی نمیشود.» (ثوابالاعمال و عقابالاعمال، شیخ صدوق/ص108)

گونه عزاداریی که ابوهارون نقل میکند گونه مرثیهخوانی است که در آن دوره بین شاعران دیگر هم رواج داشته است شاعرانی مانند کمیت، سیدحمیری، دعبل خزاعی و... نوع عزاداری ایشان مرثیهخوانی بوده است و معصومین علیهم السلام هم این نوع عزاداری را تأیید میکردهاند و معلوم میشود مرثیهخوانی مورد تأکید ائمه علیهم السلام بوده است.

در عصر بعداز ائمه علیهم السلام عزاداری به چه شکلی ادامه یافت؟

آلبویه از خاندان اصیل ایرانی و شیعی مذهب ساکن منطقه دیلمان ایران بودند که جد آنها ابوشجاع بویه است و نسب آنها به بهرامگور ساسانی میرسد. ابوشجاع سه پسر به نامهای علی، حسن و احمد داشت که همراه پدر در دوره تسلط حاکمان آلزیار بر طبرستان به خدمت آنها آمدند و در دوره ضعف خلافت عباسی ادعای استقلال کرده و بغداد را تصرف کردند. آنان با نگهداشتن ظاهری از خلافت عباسی از سال 322 تا 447 به حکومت بر قلمرو خلافت در سه شعبه دست یافتند، در دوره آلبویه یک اتفاقی افتاد و آنها حکومت عراق عرب را بهدست گرفتند، پایهگذار آلبویه عراق، خوزستان و کرمان، معزالدوله احمد است. او در سال 334 بغداد را تصرف کرد و مستکفی را از خلافت عزل و مطیع را به جای او نشاند، آلبویه عراق هم مانند فارس توسط سلطان طغرل سلجوقی سقوط کرد، تا آن عصر شیعه قدرت سیاسی را در دست نداشت و با به قدرت رسیدن آلبویه، شیعه توانست عزاداری علنی داشته باشد و معزالدوله دیلمی دستور داد که در روز عاشورا همه بازارها تعطیل شود و مردم در بیرون از منازل عزاداری کنند و شاید بتوان گفت اولین دستههای عزاداری که بهطور رسمی در خیابانها با مرثیهخوانی و مقتلخوانی عزاداری کردند در این دوره اتفاق افتد. و چون آلبویه این عزاداری را در بغداد و مرکز خلافت عباسی انجام دادند طبیعی بود که برای حفظ نظم از سپاهیان استفاده کند پس مرثیهخوانی و مقتلخوانی در کوچه و بازار کمکم حالت عمومی پیدا کرد و ما این نوع عزاداری را تقریباً تا پایان حکومت آلبویه شاهد هستیم یعنی تا زمان شیخ مفید و سیدمرتضی و سیدرضی و دیگران اما این نوع عزاداری با آمدن سلجوقیان تقریباً ضعیف میشود و حتی در بغداد به نوعی از آن منع میشود و میتوان گفت تا قرون چهارم و پنجم مقتلخوانی و مرثیهخوانی رواج داشته است در مورد سینهزنی هم گفتهاند که سینهزنی یک رسم کهن در میان عزاداران بوده است و این رسم از ابتدا در بین اعراب نیز مرسوم بوده است منتهی اینکه سینهزنی از چه زمانی به صورت منظم و امروزی درآمده است مشخص نیست.

عزاداری در عصر صفویه بهعنوان یک حکومت شیعی از چه جایگاهی برخوردار بود؟

در منطقه شرق آناتولی و آذربایجان و قسمتهایی از قفقاز محل زندگی ترکهایی؛ معروف به قزلباش بوده است، قزلباشها چند قبیله بودند که ائتلاف ایشان را قزلباش میگویند؛ زمانی که شاه اسماعیل به کمک قزلباشها در ایران به حکومت میرسد و دولت صفویه را تأسیس میکند برای اولین بار در تبریز مذهب شیعه را مذهب رسمی دولتش اعلام میکند و عزاداری امام حسین علیه السلام دوباره بهعنوان یک رسم رونق خاصی میآید، همین قزلباشها که نیروی نظامی دولت صفویه را تشکل میدهند و همراه با اسب و شمشیر و کتل و سنج و طبل بودند در ایام عاشورا همراه مردم عزاداری میکنند ولی چون نظامی هستند زمانی که عزاداری میکنند دستههای عزاداری ایشان بیشتر حالت حماسی و نظامی دارد، شما فرض کنید اگر در یک پادگان قرار باشد دسته عزاداری راه بیندازند همه لباس نظامی و ابزار و آلات نظامی دارند و با همان اسباب و آلات اگر عزاداری کنند حالت و نظم خاصی پیدا میکنند و همان نظم و رژهای که گروههای نظامی دارند در دستههای عزاداری رعایت میکنند و نمونههای این عزاداری در اطراف آذربایجان هنوز مرسوم است که به آن شاخ سین (شاه حسین) میگویند «شاخ سین» همان (شاه حسین) بوده و به لفظ محلی به آن «شاخ سین» میگویند و شاخ سین یک گونه عزاداری است که نظم خاصی دارد و افراد در کنار هم قرار میگیرند و با نظم خاصی همراه با بهدست گرفتن شمشیر و با آهنگی که با نواخته شدن طبلها ساخته میشود و با سرودن اشعار حماسی و آهنگین در «بحر رجز» مراسم را ادامه میدهند. این عزاداری علاوه بر گریه برای امام حسین نوعی اعلام آمادگی برای شهادت در راه امام حسین علیه السلام را در بردارد؛ و این یعنی اضافه شدن یک چیز جدید به عزاداری، تا قبل از این عزاداری تنها نوعی ابراز احساسات و گریه بر مصایب امام حسین علیه السلام بود و از این به بعد یک خصیصه دیگر به عزاداری اباعبدالله اضافه میشود و آن اعلام آمادگی جهت جانبازی و شهادت در راه امام حسین علیه السلام است. بعدها که صفویه بر کل ایران مسلط میشود و مذهب رسمی ایران شیعه میشود کمکم گونههای دیگری به عزاداری اضافه میشود مانند گونههای شاخ سین (شاه حسین) که عزاداری حماسی است و پساز آن زنجیرزنی نیز اضافه شد، البته برخی منشا آن را از هند و پاکستان میدانند و برخی از عربها اما سینهزنی با نظم خاص و دستههای خاص در دوره صفویه رواج پیدا میکند و فراگیر میشود و دستهها و هیئتهای عزاداری به راه میافتد و اشعار خاصی برای عزاداری در این دوره اضافه میشود.

تا قبلاز این دوره، اشعار ما بیشتر عربی بودند ولی از قرن نهم به بعد اشعار فارسی و ترکی هم اضافه میشود و گونههای عزاداری، تنوع بیشتری پیدا میکند یعنی مرثیهخوانی؛ مقتلخوانی، روضهخوانی؛ زنجیرزنی؛ شاخ سین (شاه حسین) و برخی دیگر از انواع دیگر نیز افزوده میشود و تقریباً یک سنت ثابت میشود.

یکی دیگر از وقایعی که در عصر صفوی اتفاق میافتد، رواج قمهزنی است و البته شاهدی بر این مطلب نداریم که قمهزنی در دوره صفویه تأسیس شده باشد بلکه همانطوری که در دوره صفویه سایر گونه‌‌های عزاداری اضافه شده است قمهزنی هم رایج شده است ولی ما باید حتماً قمهزنی را از گونههای دیگر عزاداری جدا کنیم، گویا بعضی به علت نذری که داشتند این کار را انجام میدادند و تعداد این کار هم کم بوده است.

متأسفانه برای برخی بین قمهزنی و شاخ سین (شاه حسین) خلط شده است یعنی فکر میکند اگر کسی شاخ سین بکند، قمهزنی هم میکند در حالیکه هیچ ربطی به هم ندارند. البته همانطوری که در سایر گونهها، گاهی قمهزنی مشاهده میشد در بین گونه شاخ سین (شاه حسین) هم گاهی قمهزنی اتفاق افتاده است.

بعد از صفویه، عزاداری سیدالشهدا علیه السلام چگونه ادامه یافت؟

از دوره افشاری گزارش دقیقی نداریم اما از دوره زندیه و قاجاریه گزارشهایی بهدست ما رسیده است در این دوره همانگونههای قبلی رواج پیدا میکند، فقط در دوره قاجاریه نوع جدیدی از عزاداری به نام «شبیهخوانی تعزیهخوانی» اضافه میشود یعنی در عزاداری به برپایی مراسمی جهت بازسازی حادثه عاشورا میپرداختند و عدهای مانند تئاترهای امروزی نقش افراد را بازی میکردند البته این نوع عزاداری شعرهای خاص خود را داشت و اینگونه عزاداری در دوره قاجاریه و فتحعلی شاه رواج پیدا میکند ممکن است برخی بگویند تعزیهخوانی ریشه کهنی دارد ولی مسلم است که رواج آن در دوره قاجاریه محقق شده است و در دوره فتحعلی شاه و ناصرالدین شاه به اوج خود میرسد و با برپایی تکیه و ساختمانهایی که جهت برقراری تعزیهخوانی تأسیس شده بودند رسم و رسوم و شیوه خاص خودش را پیدا میکند.

در حقیقت گونه جدیدی که در این دوره به انواع عزاداری اضافه میشود «تعزیهخوانی» است و در این دوره گونههایی دیگری مانند بر پایی سقاخانه؛ تیغزنی، سخنوری، مراسم دفن شهدای کربلا، مراسم تشتگذاری و... رواج یافته است، به هر حال در دوره قاجاریه بیشترین تنوع در گونههای عزاداری را شاهد هستیم.

آیا در دوره پهلوی عزاداری وارد مرحله جدیدی شده است؟

در دوره رضا شاه تکیهها بسته و عزاداری ممنوع میشود و این رویکرد باعث میشود که در این دوره گونه دیگری از عزاداری در قالب هیئتهای عزاداری خانگی رشد کند و این جلسات به صورت هفتگی یا ماهانه برقرار شود.

نه اینکه هیئتها در آن موقع پیدا شده باشند بلکه این ممنوعیت بیرونی باعث شد عزاداری بیرون محدود شود و عزاداریها در خانهها برقرار شود؛ و این عزاداری زیرزمینی کمکم به مراکز عمومی کشیده میشود.

گونههای عزاداری در دوران انقلاب و بعداز آن آیا تغییری کرده است؟

در دوره انقلاب تقریباً احیای همان سنتهای مختلف عزاداری را شاهدیم و در انقلاب ما بیشتر بهگونه دوم اکتفا میشود یعنی عزاداری علاوه بر یادآوری وقایع کربلا به نوعی اعلام آمادگی برای از جان گذشتن در احیای دین میباشد و فقط صرف حفظ یاد شهدای کربلا نیست بلکه اعلام مادگی جهت مبارزه با ظلم است.

 

 

Normal 0 false false false EN-US X-NONE AR-SA

 

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 





پنج شنبه ٠١ آذر ١٣٩٧
جستجوی وب
کانال تلگرام
با افق حوزه به روز باشید
با
کانال تلگرام